Schijnzelfstandigheid in 2026: Handhaving, Boetes en het €38-Rechtsvermoeden
Sinds januari 2025 handhaaft de Belastingdienst weer actief op schijnzelfstandigheid. In 2026 veranderde er bovendien iets belangrijks aan de wetgeving: het kabinet schrapte een groot deel van de wet die de regels zou verduidelijken, en houdt tegelijk vast aan één onderdeel dat direct gevolgen heeft voor ZZP'ers met een lager tarief. In dit artikel lees je wat schijnzelfstandigheid is, wat er in 2026 daadwerkelijk geldt, welke boetes wanneer kunnen volgen en hoe je je positie als echte zelfstandige onderbouwt.
Wat Is Schijnzelfstandigheid?
Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand formeel als ZZP'er werkt, maar de arbeidsrelatie in de praktijk op een dienstverband lijkt. De Belastingdienst beoordeelt dan of er feitelijk sprake is van een werknemer-werkgeverrelatie — ongeacht wat er in het contract staat. De praktijk weegt zwaarder dan de papieren afspraak.
Dat raakt niet alleen je opdrachtgever. Word je opdracht als dienstverband aangemerkt, dan vervallen jouw ondernemersvoordelen over die periode.
Wat Er in 2026 Veranderde: VBAR Deels Geschrapt
Veel artikelen — en veel opdrachtgevers — spreken nog over "de VBAR-wet" alsof die in werking is. Dat klopt sinds maart 2026 niet meer.
Op 6 maart 2026 maakte het kabinet bekend dat het verduidelijkingsdeel van de Wet VBAR (Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden) wordt geschrapt. De reden: onvoldoende draagvlak en te veel onrust in de markt. In plaats daarvan komt er een nieuwe Zelfstandigenwet. Minister Aartsen omschreef het doel als "rust en duidelijkheid", om te voorkomen dat ZZP'ers onnodig opdrachten verliezen (Rijksoverheid).
Wat betekent dat praktisch? Er komt voorlopig geen wettelijk toetsingskader dat per criterium vastlegt wanneer je zelfstandige bent. De beoordeling blijft gebaseerd op de bestaande rechtspraak en op het samenstel van factoren hieronder. Voor jou verandert er dus weinig aan wat je moet aantonen — alleen de verwachting dat er binnenkort een heldere checklist in de wet staat, kun je loslaten.
Eén onderdeel van de VBAR blijft wél bestaan, en is juist versneld: het rechtsvermoeden.
Het Rechtsvermoeden bij een Uurtarief onder €38
Dit is voor de meeste ZZP'ers het meest concrete gevolg van de nieuwe koers.
Werk je voor een tarief onder €38 per uur (peildatum 1 januari 2026), dan geldt een rechtsvermoeden van werknemerschap. Roep je dat vermoeden in, dan draait de bewijslast om: niet jij moet aantonen dat je zelfstandig bent, maar je opdrachtgever moet aantonen dat er géén arbeidsovereenkomst is. Lukt dat niet, dan is er sprake van schijnzelfstandigheid en heb jij recht op de bescherming van een werknemer.
Het kabinet heeft dit onderdeel bewust versneld, omdat het bedoeld is voor zelfstandigen aan de onderkant van de markt die hun rechten moeilijk kunnen halen. Het rechtsvermoeden zou uiterlijk 31 augustus 2026 in het Staatsblad worden gepubliceerd.
Twee dingen om te onthouden:
- Het werkt in jouw voordeel, niet tegen je. Het is een instrument dat je zelf kunt inroepen — de Belastingdienst gebruikt het niet om jou aan te pakken.
- Boven €38 verandert er niets. Zit je daarboven, dan blijft de gewone beoordeling gelden en ligt de onderbouwing bij jou.
Het is dus ook een argument in een tariefgesprek: onder de €38 is een opdrachtgever kwetsbaarder voor een claim. Reken je tarief goed door voordat je akkoord gaat — in uurtarief berekenen als ZZP'er staat de volledige formule inclusief het VBAR-minimum.
Wanneer Is Er Sprake van Schijnzelfstandigheid?
Er is geen enkelvoudig criterium. De Belastingdienst kijkt naar een samenstel van factoren:
Risicofactoren (wijzen op dienstverband):
- Je hebt maar een opdrachtgever
- Je werkt op vaste tijden op de locatie van de opdrachtgever
- De werkzaamheden zijn identiek aan die van vaste medewerkers
- Je krijgt instructies over hoe je het werk moet uitvoeren
- Meer dan 70% van je inkomsten komt van een opdrachtgever
- Je hebt geen eigen klanten of ondernemersrisico
Goede signalen (echte zelfstandigheid):
- Je hebt meerdere opdrachtgevers
- Je bepaalt zelf je werktijden en werkplek
- Je werkt met eigen materiaal en tools
- Je hebt een resultaatverplichting (je levert een eindproduct)
- Je draagt eigen aansprakelijkheid
- Je kunt werk uitbesteden aan anderen
Hoe meer risicofactoren, hoe groter de kans dat de Belastingdienst de relatie als dienstverband beschouwt. Eén risicofactor is zelden doorslaggevend; de optelsom is dat wel.
Handhaving en Boetes: De Tijdlijn 2025-2027
De handhaving wordt stapsgewijs opgevoerd. Het kabinet noemt dit de "zachte landing", en die is in 2026 gedeeltelijk verlengd.
| Periode | Wat de Belastingdienst kan opleggen | |---|---| | Vanaf 1 januari 2025 | Handhaving hervat: correctieverplichtingen en naheffingsaanslagen, geen boetes | | Vanaf 1 januari 2026 | Vergrijpboetes mogelijk bij opzet of grove schuld. Geen verzuimboetes in 2026 | | Vanaf 1 januari 2027 | De resterende onderdelen van de zachte landing vervallen; ook verzuimboetes zijn dan mogelijk |
Een vergrijpboete is de zware variant: die vereist opzet of grove schuld, en de Belastingdienst moet dat aantonen — bijvoorbeeld doorgaan met een ZZP-constructie ná een eerdere waarschuwing. De boete bedraagt 25% van de naheffing bij grove schuld en 50% bij opzet.
Een verzuimboete is de lichte variant, voor het niet tijdig nakomen van administratieve verplichtingen. Die worden in 2026 nog niet opgelegd.
In de praktijk begint de Belastingdienst meestal met een bedrijfsbezoek en zet het in op herstel van de situatie, niet direct op beboeting. Een gesprek is dus geen naheffing — maar wel het moment om je dossier op orde te hebben.
De Gevolgen van Handhaving
Wordt een opdracht als schijnzelfstandigheid aangemerkt, dan zijn er gevolgen aan beide kanten:
Voor de opdrachtgever:
- Naheffing loonbelasting over de betaalde ZZP-vergoeding
- Betaling van werknemerspremies (WW, WAO)
- Bij opzet of grove schuld: een vergrijpboete bovenop de naheffing
Voor de ZZP'er:
- Verlies van ondernemersvoordelen (zelfstandigenaftrek, MKB-winstvrijstelling)
- Mogelijk terugbetalen van onterecht ontvangen toeslagen
Dat eerste punt verklaart waarom opdrachtgevers sinds 2025 terughoudender zijn geworden: het financiële risico ligt grotendeels bij hen. Een goed onderbouwd dossier van jouw kant neemt precies die zorg weg.
Modelovereenkomsten
De Belastingdienst heeft modelovereenkomsten goedgekeurd die je kunt gebruiken als basis voor je opdrachten. Werk je conform een goedgekeurde modelovereenkomst én gedraag je je er ook naar, dan biedt dat houvast. Let op de tweede helft van die zin: een modelovereenkomst die in de la ligt terwijl de praktijk anders is, biedt geen bescherming. De feitelijke uitvoering is wat telt.
Meer hierover staat in de modelovereenkomst voor ZZP'ers.
Hoe Bescherm Je Jezelf als ZZP'er?
1. Werk voor meerdere opdrachtgevers
Economische afhankelijkheid van één klant is een sterke indicator voor schijnzelfstandigheid. Streef naar minimaal 2-3 opdrachtgevers per jaar. Lukt dat niet, zorg dan dat de andere factoren des te sterker staan.
2. Registreer je uren nauwkeurig
Goede urenadministratie is bewijs van zelfstandig werken. Als jij zelf bijhoudt wanneer je werkt — en dat patroon niet samenvalt met de kantoortijden van je opdrachtgever — toont dat autonomie aan. Download Toggle Time Tracker gratis op je iPhone. Je registreert je uren per project met tijdstempel, direct bewijs dat jij de regie hebt over je werkuren.
Diezelfde registratie heb je sowieso nodig voor het urencriterium, dus je doet het werk maar één keer.
3. Factureer per opdracht of resultaat
Factureer op basis van een opgeleverd resultaat of project, niet uitsluitend per gewerkt uur. Dit onderstreept de resultaatverplichting — het verschil tussen "ik lever een website op" en "ik ben er 40 uur per week".
4. Gebruik professionele eigen werktools
Gebruik je eigen laptop, software en tools. Werken op door de opdrachtgever ingerichte apparatuur en accounts wijst richting dienstverband.
5. Documenteer je onafhankelijkheid
Sla e-mails op waaruit blijkt dat jij beslissingen neemt, opdrachten weigert en je eigen werkwijze bepaalt. Dit is je bewijs bij een eventuele controle — en het is achteraf niet meer te reconstrueren.
Samenvatting
- Schijnzelfstandigheid is een ZZP-relatie die in de praktijk op een dienstverband lijkt; de feitelijke uitvoering weegt zwaarder dan het contract
- Het verduidelijkingsdeel van de VBAR is in maart 2026 geschrapt en wordt vervangen door een Zelfstandigenwet — er komt voorlopig geen wettelijke checklist
- Onder een uurtarief van €38 geldt een rechtsvermoeden van werknemerschap dat jij kunt inroepen; de bewijslast ligt dan bij je opdrachtgever
- Vergrijpboetes zijn mogelijk vanaf 1 januari 2026 (25% bij grove schuld, 50% bij opzet); verzuimboetes pas vanaf 2027
- Bescherm jezelf met meerdere klanten, een eigen urenadministratie, resultaatgericht factureren en een gedocumenteerd dossier
